بعضى ممكن است بپرسند كه : آيا اين خود جبر نيست ؟ اگر بنا باشد كه يك شب سرنوشت زندگى آدمى را معين كند ، پس ديگر قصد و تلاش و كوشش در ديگر روزهاى سال براى چه ضرورت دارد ؟ هرگز چنين نيست . . . اين امر هيچ ارتباطى با جبر و مجبور بودن آدمى ندارد . و اين امر وقتى براى ما به خوبى واضح مىشود كه بينشهاى آينده را خوب فهم كنيم : بينش اول : چنان به نظر مىرسد كه تقدير در اين شب همهء جوانب و نواحى زندگى را شامل نمىشود ، چه سه نوع قضايا وجود دارد : يك دسته آنها است كه در يك شب از تاريخ هستى مقدر مىشود ، چنان كه از امام امير المؤمنين - عليه السلام - روايت شده است كه گفت : « رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله و سلم - به من گفت : آيا مىدانى معنى شب قدر چيست ؟ پس گفتم : نه اى رسول خدا ! و او گفت : خداوند تبارك و تعالى در آن همه چيز را كه تا روز قيامت خواهد بود مقدر كرده است ، و از جملهء آنچه / 247 خداى عز و جل مقدر كرده ، ولايت تو و امامان از نسل تو تا روز قيامت است » . « 13 » نوع دوم : تقديرهايى است كه در ظرف مدت يك سال از عمر آدمى صورت پذير مىشود ، در صورتى كه نوع سوم باقى مىماند كه وابستهء به خواست آدمى و فتنه و آزمايش همين است ، مثلا : خدا براى انسان در شب قدر ثروتى را مقدر مىكند ، اما اين كه آدمى چگونه با آن ثروت رفتار كند ، و اين كه آن را در راه خدا انفاق خواهد كرد يا در اين كار بخل خواهد ورزيد ، اين همه به خواست خود آدمى است و به آن آزمايش او صورت اتمام پيدا مىكند ، و مثلا ، خدا يك بيمارى را در آن سال براى آدمى مقدر مىسازد ، اما شكيبايى او در برابر آن بيمارى يا جزع كردن به جاى آن بستگى به ارادهء خود او دارد . با وجود اين براى خدا بداء و تغيير تقدير وجود دارد ، بدان سبب كه هيچ

--> ( 13 ) - همان منبع ، ص 629 .